Ashtarxoniy hukmdor Dinmuhammadxon davrida Eronning Mashhad shahridan Samarqandga ko‘chib kelgan Mirakoniy Razzaviy Musaviy sayyidlar sulolasining mashhur vakillari

Mavlono Qozi Kalon Mudarris Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Sadr Samarqandiy ibn Qozi Muftiy Mullo Sayyid Mir Shirinxoja (1840-1934)
(Shirinxo‘jayev) – Mirakoniy sayyidlarning mashhur vakillaridan bo‘lib, XIX asr oxiri va XX asr birinchi choragida nafaqat Samarqand balki O‘rta Osiyo ilmiy muhitida katta ta’sir ko‘rsatgan yetuk olimdir. Ul zotning nasab shajarasi ota-ona tomondan Sayyid Hamza va Imom Ali Muso Rizo ibn Imom Muso Kozim ibn Imom Ja’fari Sodiq r.a.ga borib tutashadi.

Samarqand viloyati Qozi Kaloni Muhammad Isoxonxoja Razzaviy Musaviy Husayniy

Sayyid Muhammad Isoxonxoja 1840 yilda Samarqand shahrining qadimiy Qozi Kalon mahallasida Qozi Muftiy Mullo Sayyid Mir Shirinxoja xonadonida tug‘ilgan. Shu mahallada ul zotning ota-bobolari Ashtarxoniylar sulolasi hukmdorlari Dinmuhammadxon va Nodir Muhammadxon ibn Dinmuhammadxon (1594-1651) davridan buyon yashab kelishgan. O‘shandan beri bu sayyidlar sulolasi vakillari shahar va viloyatlarda Qozi Kalon, Qozi, Sadr, a’lam va muftiy amallariga sarafroz etilib xizmat qilib kelishgan. Otadan yosh qolgan Sayyid Muhammad Isoxonxoja avvaliga katta akasi Muftiy Mullo Sayyid Musoxonxoja qaramog‘ida fiqh ilmini o‘rganadi. Muftiy Mullo Sayyid Musoxonxojaning Muhammad Isoxonxojadan tashqari yana Muftiy Mullo Sayyid Hodixoja va Qozi Sayyid Abdulhayxoja degan ukalari ham bo‘lgan. Ushbu og‘a-inilarning eng kichigi Sayyid Muhammad Isoxonxoja bo‘lib, uzoq yillar ilm bilan shug‘ullanib, avval tuman Qozisi, so‘ng shahar va Samarqand viloyat Qozi Kalonligiga tayinlanadi. Bu lavozimgacha ul zot Samarqand viloyat hokimi vazifasini ham bajargan. Shuningdek, sadr va a'lam lavozimlarida ham faoliyat olib borgan. Ul zot asosan fiqh, kalom, usul ilmlarida zamonasining peshvosiga aylanadi. Ul zotning bu sohalardagi bilimini arabu ajam olimlari ham e’tirof etishgan. Qozi Kalonlik amali bo‘lgani holda Sherdor madrasasida fiqhiy ilmlardan dars bergani tufayli, xalq orasida “Qozi-mudarris” sharafli laqabiga ega bo‘lgan. Ul zotning obro‘si nafaqat ilm ahli, mahalliy xalq orasida, hatto o‘sha vaqtdagi kolonial tuzum general-gubernatorlikda ham shul darajada baland ediki, ko‘pgina siyosiy, ijtimoiy ishlar ul zotning homiyligida amalga oshirib kelingan. 1896 yilda Rossiya imperiyasining taxt vorisi Nikolay-II taxtga chiqishi munosabati bilan Buxoro amirligidan taklif etilganlar ya’ni Buxoro Amiri Abdulahadxon, taxt vorisi Amir Olimxon, bosh vazir Ostonaqul Devonbegi, amir yordamchisi Mir Solixboy kabi ayonlar qatorida Qozi Kalon Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja ham taklif etilib, rus imperatori tomonidan orden va medallar bilan taqdirlanishi ul zotning nufuzi katta ekanidan darak beradi.

Chapdan birinchi: Samarqand viloyati Qozi Kaloni Mavlono Mir Muhammad Isoxonxoja Sadr Razzaviy Musaviy Samarqandiy. chapdan ikkinchi: Ostonaqulbiy Devonbegi. uchinchi: Buxoro amiri Amir Said Abdulaxadxon. to‘rtinchi: Amirning o‘g‘li taxt vorisi Said Mir Olimxon. beshinchi: Polkovnik Kuznetsov. oltinchi: Imperiya davlat maslahatchisi Shoxalibekov. orqada chapdan birinchi: Polkovnik Galkin. ikkinchi: Buxoro amirining yordamchisi Mir Soliboy. (Rossiya davlat tarixi arxividagi fotosurat, Moskva-1896 y.)

Qarornoma, "Sho'roi Islom" idorasi raisi Sadriy Mullo Muhammad Isoxoja Shirinxoja o'g'li

Alloma Sayyid Muhammad Isoxonxoja Musaviy Samarqandiy jadidchilarni qo'llab quvvatlagan, umrining oxirgi yillarini qiyinchiliklar bilan o‘tkazgan, 1934 yilda (boshqa manbada 1932 y.) vafot etadi va Shohizinda majmuasidagi yuqori yo‘lakning o‘ng tarafidagi mozorot qismida, ya’ni Shohizinda qabrlarining janub tomonida dafn etiladi. Ul zotga avlodlari tomonidan o‘rnatilgan qabrtosh qozi-mudarrisning akalari Muftiy Sayyid Musoxonxoja, Muftiy Mullo Sayyid Hodixoja va Qozi Sayyid Abdulhayxojalarning qabrlari yonida joylashgandir.

Shohizinda qabristoni, Mashhadiy Mirakoniy Razzaviy Musaviy sayyidlarning qabrlari, Samarqand.

Mirakoniy sayyidlar sulolasining “al-Musaviy ar-Razzaviy” shohasining mashhur namoyandasi, Samarqand viloyati Qozi Kaloni Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Samarqandiy tahriri ostida va ul zotning sa’yi harakati bilan ilmi kalom va tavhidga oid xijriy 1326 sana, 1907 milodiy yilda chop etilgan “at-Tamhid bayon ut-Tavhid” asari bilan ul zotning jiyani Muftiy Mullo Sayyid Avliyoxoja Samarqandiy ibn Muftiy Sayyid Musoxonxoja bilan birgalikda yozilgan sayyidlar sulolasi nasabnomasiga bag‘ishlangan “Mulaxxas ul-ansob” kitobi hozirda ushbu zotlarning avlodi bo‘lgan "Turkiston Sayyidlar va Eshonlari" xalqaro Naqobat tashkilotining naqibi Sayyid Ilhomxon ibn Sayyid Ikromxon ibn Sayyid Ibodxon eshon Bahodir Sayyidotoyi Razzaviy Musaviy Husayniy xonadonida bobokalonlaridan meros bo‘lib saqlanib kelinyapti.

«At-Tamhid bayon ut-Tavhid» va «Mulaxxas ul-Ansob» asarlari (1326 xijriy)

Qozi-mudarris Sayyid Muhammad Isoxonxoja kalom ilmi bilan bir qatorda ansob ilmi bilan ham shug‘ullangan keng qirrali alloma bo‘lganlar. “at-Tamhid bayon ut-Tavhid” asari arab tilida yozilgan bo‘lib, asar muallifi alloma Abdushukur Muhammad ibn Abdusaid Shuayb al-Keshiy al-Hadaniy bo‘lib, ushbu asar kalom va tavhid ilmiga bag‘ishlangan hamda Qozi-mudarris Sayyid Muhammad Isoxonxojaning sharhlari ostida va sa’y-harakatlari bilan nashr etilgan. “Spravochnaya knijka po Samarkandskoy oblasti, vipusk-VI, 1898 g.” kitobida Qozi Kalon Sayyid Muhammad Isoxonxoja haqlarida ushbular yozilgan: “(Turkiston) o‘lka boshlig‘i Duxovskiy Samarqanddagi Sherdor madrasasiga tashrif buyurib, bosh mudarris Isoxojani faxriy zarchapon bilan mukofotladi. O‘lka boshlig‘i tomonidan musulmon oliy maktabi taniqli o‘qituvchilaridan biriga bo‘lgan bu e’tibori barcha mahalliy aholiga katta ta’sir ko‘rsatdi”. “Mulaxxas ul-ansob” kitobida Mirakoniy sayyidlar sulolasining nasabnomasi keltirilgan bo‘lib, ushbu sulola asoschisi hisoblangan Sayyid Mir Muhammad Tohir Sadr Mashhadiyning nomlari zikr etilgan. Bu ulug‘ zot Sayyid Muhammad Isoxonxojaning yetuk ajdodi bo‘lib, Ashtarxoniylar sulolasi hukmdori Nodir Muhammadxon ibn Dinmuhammadxon taklifi bilan Mashhaddan Samarqandga ko‘chib kelganlar. Sayyid Mir Tohir Sadr Mashhadiy Samarqandga ko‘chib kelgach, ul zotni Sayyid Mir Abu Tohirxoja Sadr Samarqandiy deb atay boshlashgan.

«Tarixi Muqimxoniy» asari, Muhammad Yusuf Munshiy (XVI-XVII-asr)

Ashtarxoniylar tarixiga bag‘ishlangan “Tarixi Muqimxoniy” (muallifi Muhammad Yusuf Munshiy) asarida hamda Tojikistonlik mashhur yirik adabiyotshunos va manbashunos olim, professor, ushbu mirakoniy sayyidlar vakillaridan bo‘lgan Rasul Hodizoda (1928-2010) ibn Sayyid Haydarxon ibn Muftiy Mullo Sayyid Hodixojaning “Xudoyo, xudro bishnosam” nomli kitobida Qozi Kalon Mudarris Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Samarqandiyning ajdodlari haqida quyidagilar bitilgan: “Ashtarxoniy xonlaridan bo‘lgan Nodir Muhammadxon (1594-1651) ning volidai muhtaramasi Sayyida Shahribonu asli Mashhad (Eron) shahridan Musaviy (Imom Muso Kozim r.a.) sayyidlar avlodidan bo‘lib, Ashtarxoniy hukmdor Dinmuhammadxon (1564-1599) ibn Joni Muhammadxonning nikohida bo‘lgan. Keyichalik Nodir Muhammadxon va uning avlodlari o‘zlarini ona tomondan sayyidzoda ekanliklarini bildirib turish uchun o‘z ismlari oldigan “sayyid” atamasini qo‘shib olishgan…”.

Mahdumi A’zamiy sayyidlar naqibi, faxriy shajarashunos va manbashunos olim Komilxon Kattayevning “Mahdumi A’zam va Dahbed” kitobida quyidagi satrlar keltirilgan: “…Ashtarxoniylar davrida Eronning Mashhad shahridan Buxoroga imomzoda Mir Abu Tolibxoja o‘z akasi Mir Abu Tohirxoja bilan oldinma-ketin kelib, ashtarxoniy Dinmuhammadxonga o‘z qizi Shahribonu begimni nikohlab bergan. Bu nikohdan ashtarxoniy Nodir Muhammadxon tug‘ilgan. Bu aka-ukalar Mirakoniy urug‘larining asoschilaridir”.

Nodir Muhammadxon Ashtarxoniy Buxoro taxtiga o‘tirgandan so‘ng, Mashhadlik (Eron) tog‘asi (ya’ni o‘z volidasi Sayyida Shahribonuning ukasi) Sayyid Mir Abu Tohirxoja Mashhadiy Musaviyni oldiga chaqirib oladi. Nodir Muhammadxon o‘z tog‘asiga hurmat va ehtirom ko‘rsatib “Sadr” lavozimiga tayinlaydi. Ammo mahalliy amaldorlar orasida fitna chiqib qarshiliklar bo‘lganligi tufayli Nodir Muhammadxon Erondan kelgan tog‘asini bu siyosiy ziddiyatlardan saqlash niyatida tog‘asi Sadr Sayyid Mir Abu Tohirxojani Samarqandga Yalangto‘sh Bahodir himoyasiga yuboradi. Mir Abu Tohirxoja Samarqand shahrida yashab qolib, Sadr va Qozi lavozimlarida faoliyat olib boradi. Sayyid Mir Abu Tohirxoja Sadr Samarqandiyning o‘g‘li Xoja Mirakshoh Buzurg Sadr ham o‘z otasi kabi Sadr lavzomiga tayinlangan hamda Samarqanddagi madrasalarda mudarrislik ham qilgan. Keyinchalik Ashtarxoniy hukmdor Abdulazizxon (1614-1683) ibn Nodir Muhammadxon farmoni bilan Sayyid Xoja Mirakshoh Buzurg Sadr Samarqandning Qozi Kaloni etib tayinlanadi. Uning uch o‘g‘lidan birining ismi Sayyid Mir Sulton Ibrohim Halil (Amir Ibrohim) bo‘lib, Halil tahallusi bilan she’r va g‘azallar yozgan o‘z davrining taniqli shoiri, qozisi, sadri va mas’ul mansabdorlaridan bo‘lgan. Xoja Mirakshoh Buzurg Sadr Musaviyning avlodlaridan ko‘plab qozilar va qozi kalonlar yetishib chiqqan. Ushbu Mirakoniy sayyidlarning nomi bilan bog‘liq bo‘lgan Samarqanddagi Registon maydoni orqa tomonidagi katta mahalla “Qozi Kalon” nomi bilan atalib kelinyapti.

Xoja Mirakshoh Buzurg Sadr haqlarida U.Karimov, R.Hodizoda, S.Sa’diyevlarning “Istoriya tadjikskoy literaturi XVI-nachalo XX vv” (“Maorif”, Dushanbe-1988, str.190) nomli kitobida “…XVII asrda fors-tojik tilida ijod qilgan “Muzakkari al-as'hob” asari muallifi, o‘zbek shoiri va adabiyotshunos olimi Maleho Muhammad Bade’ ibn Muhammad Sharif Samarqandiy (1641 y.t.) hijriy 1100 yil, milodiy 1688 yilda fatvo hayyatida xizmat qilardi. Shu vaqtda (ya’ni 1688 yilda) Samarqand Qozi Kaloni Xoja Mirakshoh edi. Ul zot uning (Malehoning) otasi (ya’ni Samarqand muftiysi Muhammad Sharifni) do‘sti bo‘lib, ul zot shahar qozixonasining fatvo bo‘limiga mazkur mas’ul vazifaga uni (Malehoni) tayinlagan edi. Shu bilan bir qatorda, mazkur Qozi Kalonning (ya’ni Xoja Mirakshohning) farzandi Amir Ibrohim ham mas’ul mansabdor edi. Amir Ibrohim Maleho bilan do‘stona munosabatda bo‘lgan. U xonning muhri bilan tasdiqlangan xujjatga asosan (1689 yili) Malehoni Shayboniyxon madrasasiga mudarris etib tayinlaydi. Maleho shahar qozixonasida mas’ul vazifada xizmat qilish bilan birga Samarqanddagi mashhur madrasada mudarrislik ham qilgan…” (Mirzoyev A. “Muhimtarin sarchashmai ta’rixi adabiyoti asri XVII”. Sharqi surx, 1940, №5. “ Tazkirai Maleho va ba’ze mas’alaxoi ta’rix”, Sharqi surx, 1946, №1. “Maleho hamchun she’rfahm va suxansanchi asri XVII”. Sharqi surx, 1948, №2) degan ma’lumotlar mavjud.

Tarixchi va manbashunos olim Komilxon Kattayevning “Samarqand madrasalari va ilmu fan rivoji” (Samarqand, 2003 y. 10-b.) kitobida quyidagi ma’lumotlar mavjud: “Samarqand hukmdori Yalangto‘sh Bahodir davridan 1917 yilgi Oktyabr tuntarilishiga qadar Sherdor madrasasi va Tillakori madrasasidan tushadigan vaqf mulki daromadining bir qismi Yalangto‘sh Bahodirning piri Xoja Hoshim Dahbediy (Mahdumi A’zamning nabirasi) avlodlariga hamda bir xujrani esa Samarqand madrasalarining ham Sadorati rahbari Mir Abu Tohirxoja Sadrning (1643-45 yillarda Buxoroda hukm surgan Ashtarxoniy sulolasi podshohi Nodir Muhammadxonning Mirakoniy sayyidlar urug‘idan bo‘lgan tog‘asi) avlodlariga berib turilgan. Mir Abu Tohirxoja Sadr vafot etgach, Chokardizada dafn etiladi. Yalangto‘sh Bahodir tomonidan Sherdor va Tillakori madrasalarining bir necha joylarida yuqoridagi pirlariga atalgan qasidalar yozilgan…”.

Rossiyaning “Biblioteka drevnix rukopisey” elektron bibliotekasining O‘zbekiston bilan bog‘liq tarixiy hujjatlar bo‘lmida “Dokumenti k istorii agrarnix otnosheniy v Buxarskom xanstve. Vipusk-1. Akti feodalnoy sobstvennosti na zemlyu XVII-XIX v.v. dokument №5. 1630 g. marta 6-aprelya 3. Akt obeleniya imeniya (vasikai mulki xolis soxtan) seyida Mir Muhammad Toxira sina Mir Abulxasana al-Musavi al-Xusayni” vosiqa hujjati keltirilgan bo‘lib, Sayyid Mir Abu Tohirxoja Sadr Samarqandiy ibn Sayyid Mir Abul Hasan Musaviyga tegishli bo‘lgan Ashtarxoniylar davlatidagi yer-mulklarning uchdan ikki qismini xon Imomqulixon (1582-1644)ga vosiqa qilinganligini hamda ushbu yer-mulkning Sayyid Mir Abu Tohirxoja Sadrga tegishli bir qismi esa xonlikdagi barcha soliqlardan ozod etilganligi bayon qilingan. Yana Rossiyaning “Biblioteka drevnix rukopisey” elektron bibliotekasining O‘zbekiston bilan bog‘liq tarixiy hujjatlar bo‘lmida “Dokumenti k istorii agrarnix otnosheniy v Buxarskom xanstve. Vipusk-1. Akti feodalnoy sobstvennosti na zemlyu XVII-XIX v.v. dokument №17 raqamli vosiqai muqossa (oldi-sotdi) hujjatlarida esa 1700 yil 10-aprel va 9-may kunlarida Mirakoniy sayyidlar ajdodi Sadr Sayyid Mir Ibrohim ibn Qozi Sayyid Xoja Mirakshoh o‘ziga tegishli Samarqandning Shovdor tumanidagi yer mulkni Allohberdi biy parvonachi ibn Yodgorbiyga 30000 ming kumush tangaga sotganligi keltirilgan hamda Amirning ishonchli vakili deb keltirilgan Mullo Safo ibn Mullo Vafo esa Yorirud tumanidagi Hasanxo‘ja Buxoriy nomli qishloqdagi katta yer-joy mulkni 30000 ming kumush tangaga Sadr Sayyid Mir Ibrohimga sotganligi bayon etilgan.

Tarixchi olim B.T.Tojiboyev o‘zining rus tilidagi “Deyatelnost natsionalno-politicheskix organizatsii v Samarkanda 1917-1918” (Nauchnie itogi-2015, RF RAN) nomli ilmiy maqolasida, manbashunos olim A.M.Malikov “Samarkandskiye reformatori nachalo XX veka: Isaxodja Shirinxodjayev” (XXX mejdunarodniy kongress po istochnikovedeniyu i istoriografii stran Azii i Afriki, 2019) nomli ilmiy maqolasida ham Qozi-mudarris Muhammad Isoxonxoja (Shirinxo‘jayev) to‘g‘risida ma’lumotlar keltirgan. 1926 yildagi “Maorif va o‘qutg‘uvchi” ro‘znomasining 11-12 sonlarida chop etilgan taniqli yozuvchi Xoja Muin Shukrulloyev (1883-1942) ning “Qozi kaloni Shal va uning bolalari” nomli maqolasida sakson yoshda oshib qolgan Qozi-mudarris Isoxonxoja bilan suhbatlashgani bayon etilib, ul zotning ajdodlari nomlari ham ushbu maqolada zikr etilgan. Jumladan, muallif Xoji Muin ushbu maqolasida Qozi Isoxonning katta bobolari Sayyid Mir Muazzamxoja o‘z davrida Samarqandning Qozi Kaloni bo‘lganligini, Amir Shohmurod (1741-1800) taxtga o‘tirgandan keyin Qozi Kalon Sayyid Mir Muazzamxojani barcha aqrobo va oilalari bilan Buxoroga, Xo‘ja Soktare nomli mavzega ko‘chirib yuborganligini, Qozi Kalon Sayyid Mir Muazzamxojaning faqat Sayyid Mir Abunasrxoja degan o‘g‘li Samarqandda qolganligini va keyinchalik Amir Haydar taxtga o‘tirgandan keyin Sayyid Mir Muazzamxojaning oilalari yana Samarqand shahriga qaytib kelganliklari hamda Samarqand qozikaloni bo‘lgan Qozi Shalning avlodlari Mirakoniy sayyidlarga kuyov ham bo‘lganliklari kabi tarixiy ma’lumotlarni bayon etgan. Samarqanddagi mirakoniy sayyidlar haqida yana ko‘plab manbalarda ham ma’lumotlar mavjud.

“Turkiston Sayyidlari va Eshonlari” xorijiy xalqaro jamiyati mutaxassislari Mirakoniy sayyidlar sulolasining yetuk namoyandasi bo‘lgan Mavlono Qozi Kalon Mudarris Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Musaviy Razzaviy Samarqandiyning avlodlarida saqlanib kelinayotgan “Mulaxxas ul-ansob” asarida bayon etilgan mazkur sulola shajarasini tadqiq etishga muyassar bo‘ldilar. Ushbu asar sayyidlar shajarasiga bag‘ishlangan bo‘lib, asar xijriy 1326 yilda ya’ni 1907 milodiy yilda Muftiy Mullo Avliyoxoja ibn Muftiy Mullo Musoxonxoja Musaviy Razzaviy Samarqandiy tomonidan yozilgan va Mavlono Qozi Kalon Mudarris Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Musaviy Razzaviy Samarqandiy rahnamoligida o‘sha davrdagi Samarqanddagi birinchi nashriyot hisoblangan “Demurf” nomli nashriyot bosmaxonasida toshbosma usulida chop etilgan. Mazkur toshbosma kitob O‘rta Osiyo hududida ansob (nasab) ilmiga oid noyob asar bo‘lib, unda Payg‘ambarimiz alayhissalomdan boshlab barcha mashhur imomlarning shajaralari va ularning farzandlari hamda mashhur avlodlarini ismlari zikr etilgan, shuningdek unda mirakoniy sayyidlar sulolasining asoschisi Sayyid Mir Muhammad Tohirxoja Sadr Mashhadiy Samarqandiyning shajarasi ham keltirilgan. Dunyodagi naqobat tashkilotlari mazkur sulolaning nasabnomasini tadqiq etishgan va tasdiqlashgan.

Mavlono Qozi Kalon Mudarris Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Musaviy Razzaviy Samarqandiy avlodlari

Mavlono Qozi Kalon Mudarris Sayyid Mir Muhammad Isoxonxoja Musaviy Razzaviy Samarqandiy avlodlari - Sayyid Hamzaxon oilasi hamda Sayyid Abbosxonning rafiqasi Sayyida Saboxatxon Isoxonxoja qizi o'z oilasi bilan, Toshkent sh.