AVLIYOLAR – HAQIQAT VA FAZILAT JILOLARI

Avliyolar haqida ko’p eshitamiz, ularning hayoti bilan qiziqamiz. Biroq, har birimizning ko’nglimizda bir savol tug’iladi: Avliyolar o’zi kim? Ular haqida aniq manbalar kam bo’lsa-da, haqiqiy avliyoning qiyofasi Qur’on va Sunnat orqali bizga namoyon bo’ladi.

Ilohiy do’stlik: qo’rquv va qayg’udan ozod qalblar.

Qur’oni Karimda Alloh taolo marhamat qiladi:

”Shubhasiz, Allohning do’stlariga (avliyolarga) qo’rquv yo’q va ular xafa ham bo’lmaydilar. Iymon keltirgan va solih bo’lganlarga bu dunyoda ham, oxiratda ham xushxabar bor. Allohning so’zlarida o’zgarish yo’q. Mana shu buyuk yutuqdir” (Yunus surasi: 62-64 oyatlar).

Tafsiri: Allohning do’stlari oxiratda azobdan qo’rqmaydilar va dunyoviy lazzatlardan mahrum bo’lganlari uchun zarracha qayg’urmaydilar. Ularning asosiy xususiyati – Allohga cheksiz iymon keltirish, Uning Payg’ambariga va ilohiy amrlarga so’zsiz ergashishdir. Bu zotlar gunohlardan poklanib, Allohdan qo’rqqanlari uchun ham, ikki dunyo saodatining xushxabari bilan siylanganlar.

Birinchi xususiyat: Istiqomat.

Avliyolarning eng yuksak belgisi – Istiqomat, ya’ni Alloh belgilagan amrlarga muvofiq hayot kechirish va itoatda sobit turishdir.
Alloh taolo O’zining muqaddas kitobida aytadi:
“Albatta, ‘Bizning Rabbimiz Allohdir’, deb, so’ngra to’g’ri bo’lganlarga (istiqomada turganlarga) farishtalar tushib: ‘Qo’rqmanglar va xafa bo’lmanglar, sizga va’da qilingan jannat xushxabarini qabul qilinglar’, deydilar”.

Ilohiy muhabbatning nuri.

Umar ibn Xattobdan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (s.a.v.) shunday marhamat qilganlar: “Allohning shunday bandalari borki, ular na payg’ambar va na shahid bo’ladilar, lekin shahidlar va payg’ambarlar ularga Alloh tomonidan berilgan mavqe uchun hasad (havas) qiladilar”.
Sahobalar hayrat bilan ularning kimligini so’raganlarida, Payg’ambarimiz (s.a.v.): “Ular Alloh yo’lida bir-birlarini sevadiganlardir; ularning o’rtasida na qarindoshlik va na moliyaviy manfaat bor. Allohga qasamki, ularning yuzlarida nur bor va ular yuksak darajalardadirlar. Odamlar qo’rqqanida ular qo’rqmaydilar, odamlar qayg’uga botganida ular xafa bo’lmaydilar”, deb javob berdilar.

Bag’rikenglik va kechirimli bo’lish.

Avliyo insonlar qalbi ummondek keng, kechirimli bo’lishadi. Qur’oni Karimdagi “Kechirimlilik taqvoga yaqinroqdir” (Baqara surasi, 237-oyat) tamoyili ularning hayot yo’lidir.
• Qalb pokligi: Kechirimlilik qalbni nafrat va qasos o’tidan tozalaydi.
• Iymon quvvati: Inson qasos olishga qodir bo’la turib kechira olsa, bu uning irodasi yuksakligidan dalolatdir.
• Kamtarinlik: Kechirish insonni Alloh huzurida yuksaltiradi va payg’ambarlarning xulqi bilan ziynatlaydi

Sukut – tilning qalqoni va qalb oromgohi.

Avliyo sifat insonlarning eng muhim fazilatlaridan biri – og’ir vaziyatlarda sukut saqlashdir. Sukutning foydalari beqiyos:

1. Sukunat – tilni gunohlardan, g’iybatdan va janjallardan asraydigan qalqondir.
2. Tafakkur – sukut saqlagan insonning ichki dunyosi boyib, farosati kuchayadi.
3. Ibodat – bu qiyinchiliksiz ado etiladigan ibodat bo’lib, niyatni tozalaydi va zikrga sharoit yaratadi.
4. Ruh quvvati – sukut ruhan baquvvatlik belgisi bo’lib, g’azabni nazorat qilishga yordam beradi va qalbni Parvardigorga yaqinlashtiradi.

Taqvo: Hazrati Ali (r.a.) ta’rifi:

Mo’minlar amiri Ali ibn Abi Tolib (r.a.) taqvoning asl mohiyatini to’rt kalimada jamlaganlar:
• Allohdan qo’rqish: Maxfiy va oshkora holatlarda ham Uni his etish.
• Vahiyga amal qilish: Qur’on va Sunnat ko’rsatmalarini hayotga tatbiq etish.
• Ozga qanoat qilish: Dunyo matohlariga hirs qo’ymaslik, ochko’zlikdan tiyilish.
• Safar (Oxirat) kuniga tayyorgarlik: O’limdan keyingi hayot uchun solih amallar zaxirasini jamlash.

MANBALARDAGI ILOHIY HIKMATLAR

Avliyolarning sifatlari va taqvo haqida keltirilgan arabcha matnlarning asl holati hamda ularning kengaytirilgan sharhi quyidagichadir:

1. Kechirimli bo’lish haqida:

«Ва афв қилишингиз тақвога яқинроқдир» (Baqara surasi, 237-oyat)

و َ أَن ْ تَعْفُوا أَقْر َ بُ لِلتَّقْو َ ى

Ushbu qisqa, ammo mazmunan cheksiz oyatda Alloh taolo “Kechirishingiz taqvoga yaqinroqdir” deb marhamat qiladi. Arab tilidagi “Afv” so’zi nafaqat jazolashni tark etish, balki qalbni g’ubordan ham tozalashni anglatadi. Avliyolar bu oyatni hayotlariga shior qilganlari uchun ham qalblari hamisha nurli va xotirjamdir.

2. Hazrati Ali (r.a.)ning taqvo haqidagi ta’riflari

Mo’minlar amiri Hazrati Ali (r.a.) taqvoning mohiyatini shunday bayon qilganlar:

قال علي بن أبي طالب رضي الله عنه: “التقوى هي الخوف من الجليل، والعمل بالتنزيل، والقناعة بالقليل، والاستعداد ليوم الرحيل”

Sharh va Izoh: Hazrati Ali (r.a.)ning bu so’zlari taqvo va avliyolik darajasining to’rt tamal toshini belgilab beradi:
‎1. الخوف من الجليل (Al-xovfu minal Jaliyl): Ulug’ va Buyuk bo’lgan Allohdan hayiqish. Bu qo’rquv qo’rqinchdan emas, balki cheksiz hurmat va muhabbatdan tug’iladi.
‎2. العمل بالتنزيل (Al-amalu bit-tanziyl): Nozil qilingan vahiyga (Qur’on va Sunnatga) hayotning har bir bosqichida amal qilish. Bu avliyoning hayotiy dasturidir.
‎3. القناعة بالقليل (Al-qona’atu bil-qoliyl): Dunyo matohlarining oziga ham qanoat qilish. Nafsni jilovlash va boriga shukr qilish – botiniy boylikning belgisidir.
‎4. الاستعداد ليوم الرحيل (Al-isti’dodu liyavmir-rahiyl): Bu dunyodan ko’chish (vafot) kuniga hamisha tayyor turish. Solih amallar bilan oxirat safariga zaxira yig’ish.

3. Mo’minlar amirining taqvo jo’hiri haqidagi so’zlari

Hazrati Ali (r.a.) taqvo haqida so’zlaganlarida, uni qalb va tana amallarini birlashtiruvchi eng aniq ta’rif deb bilganlar:

”هذا التعريف يعتبر من أدق وأشمل تعريفات التقوى التي تجمع بين أعمال القلب، والجوارح، والاستعداد للآخرة”

(Bu ta’rif qalb amallari, tana a’zolari bilan qilinadigan amallar va oxiratga tayyorgarlikni o’zida jamlagan eng aniq va keng qamrovli ta’riflardan biridir.)

Taqvo haqiqati: Hazrati Ali (r.a.) hikmatlari

Avliyolar – barcha amallarida taqvoni ustun qo’ygan zotlardir. Mo’minlar amiri Hazrati Ali (r.a.) taqvoning asl mohiyatini shunday ta’riflaganlar:

قال علي بن أبي طالب رضي الله عنه: “التقوى هي الخوف من الجليل،
والعمل بالتنزيل والقناعة بالقليل، والاستعداد ليوم الرحيل”

Ushbu oltin so’zlarning teran ma’nosi:

Hazrati Ali (r.a.) taqvoni qalb, amal va oxirat tayyorgarligi bilan bog’lab, to’rtta asosiy ustunga ajratganlar:
• Allohdan qo’rqish (الخوف من الجليل): Buyuk Allohning qudratidan hayiqish, Uni yashirin va oshkora holatlarda ham kuzatib turgandek his qilish.
• Vahiyga amal qilish (العمل بالتنزيل): Qur’oni Karim va Payg’ambarimiz (s.a.v.) sunnatida kelgan har bir buyruqni hayotga tatbiq etish.
• Oziga qanoat qilish (القناعة بالقليل): Bu dunyo matohlariga hirs qo’ymaslik, Alloh bergan rizqqa rozi bo’lish va haromdan qat’iy tiyilish.
• Oxiratga shaylik (الاستعداد ليوم الرحيل): Bu foniy dunyodan boqiylikka o’tish kuniga (o’limga) solih amallar bilan tayyor turish.
Bu ta’rif islom olamidagi eng mukammal ta’riflardan biri bo’lib, insonning ham botinini, ham zohirini isloh qiladi.