Sarvari olam Muhammad sollallohu alayhi vasallamning Ahli Baytlari to‘g‘risida mulohazalar , 1-qism, Ahli Baytning fazilatlari.

Imom Buxoriy va Imom Muslimlar Ka’b ibn Ujra (r.a.)dan rivoyat qiladilar: Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga aytildi, “Qanday qilib Sizga salovat aytaylik?”, Payg‘ambar alayhissalom aytdilar, “Aytinglar, Allohumma solli a’la Muhammad va azvajihi va zurriyatihi, kama sollayta a’la oli Ibrohim va barik a’la Muhammad va azvajihi va zurriyatihi, kama barokta a’la oli Ibrohim innaka hamidum majiyd”, dedilar.

Bu xil salovot aytishni hazrat Rasuli Akram sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari musulmonlarga o‘rgatganlar. Quyidagi oyati karima:

«Albatta, Alloh va uning farishtalari Nabiyga durudu salovot ayturlar, ey iymon keltirganlar! Siz ham Payg‘ambarga salovot ayting va salom yuboring» (Ahzob surasi, 56-oyat), nozil bo‘lganda musulmonlar «Yo Rasululloh, Sizga qanday salovot aytaylik?» deb so‘rashdi. Ul zot:

«Menga noqis va kesik salovot aytmanglar» - deb marhamat qildilar. (Ibn Hajar, “As-savoiqul muhriqah”).

Sarvari olam Muhammad Mustafo alayhissalom Ahli-Baytlarining martabasi shu darajada yuksakdirki, Imom Shofi’iy o‘zining mashhur she’rida bu haqda shunday deydi:

«Ey Rasulullohning xonadoni ahli, sizlarni sevmoq Alloh tomonidan bo‘lib, uni Qur’onda nozil qilgandir. Sizlarning martabangiz yuksakligida shu narsa yetarliki, kimki sizlarga (namozida) durudu salovot aytmasa, uning uchun namoz yo‘qdir».

Shunga binoan salovotda “ol” (ahli bayt)ni ham qo‘shib aytishimizni Imom Shofi’iy hazratlari farz deganlar. Shuning uchun muhaddislar tomonidan rivoyat qilingan hadisi sharifda: “Kimki namoz o‘qib, menga va mening ahli baytimga salovot aytmasa, undan namozi qabul etilmaydi”, deyilgan (Bayhaqiy 2/3783; Tabaroniy 6/5699). Imom Jaloliddin Suyutiy “Jome’ al-ahodis” asarida hatto salovot aytilmasa duo ijobat bo‘lmasligi haqidagi hadisni zikr qilgan (Suyutiy 13/12412, 12417).

Namozdan keyin Ahl-baytga salovot aytilmasa kishini namozi yo‘qqa chiqarkan, bunga e’tibor kilishimiz va namozlarimizda albatta salovot aytishimiz shart bo‘ladi. Ibodatlarimizning eng a’losi bo‘lgan namozda suyukli Payg‘ambarimiz alayhissalomning “ol”lari ya’ni “ahli bayt”lariga salovot aytishimiz, ularning hurmati naqadar ulug‘ ekanligini bildiradi.

Afsuski ayrim namozxonlarimiz namozlarida Sarvari olam Muhammad Mustafo alayhissalomning Ahli-Baytlariga salovot aytishadiyu lekin ul zotning hozirgi avlodlari bo‘lgan sayyidlarga be’hurmatda bo‘lishadi, masxara qilishadi. Buni oqibati yomon bo‘ladi. Alloh ularga hidoyat berishini so‘rab qolamiz.

Sahih hadisi shariflarda kelgan rivoyatlarga qaraganda, Payg‘ambarimiz alayhissalom Imom Hasan va Imom Husayn (r.a.)larni sayyid deb ataganlar. Hazrati Ali karramallohu vajxahu ham Imom Hasan (r.a.)ga qarab: “Bu o‘g‘lim sayyiddur!” deganlar. Uning singlisini ya’ni Zaynab (r.a.)ni Payg‘ambarimiz alayhissalom sayyida deb ataganlarini Imom Bayhaqiy o‘z hadislarining birida zikr qilib o‘tgan. Payg‘ambarimiz alayhissalomning avlodlarini sayyid yoki sayyidzoda deyish ul zotning o‘zlaridan qolgan.

Hech shak-shubha yo‘qqi Payg‘ambarimiz alayhissalomning Ahli bayti ya’ni Sadat (sayyidlar)ning huquqlari mavjud bo‘lib, quyidagi huquqlar bo‘yicha ummatdan hechkim ularga sherik bo‘la olmaydi: Ushbu huquqlar quyidagilar –

“Muhabbatuhum” - sayyidlarni yaxshi ko‘rishlik. Ya’ni ularni hamma yaxshi ko‘rishi kerak.

“Taqdiruhum” – sayyidlarni taqdirlash, mukofotlash.

“Muvalatuhum” – sayyidlar bilan muvaffaq kelish ya’ni do‘st bo‘lish.

“Assolatu alayhim” – ularga namozda yo boshqa joyda salovat aytish. Ahli baytga salovat aytilmasa o‘qigan namozi mukammal bo‘lmaydi. “Allohumma solli a’la Muhammad va a’la alihi va as'habihi ajma’in” deb to‘liq aytilsa mukammal salovat bo‘ladi.

Imom Termiziy hasan hadis deb Zayd ibn Arqam (r.a.)dan rivoyat qilgan hadisi sharifda Payg‘ambarimiz Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallam bunday marhamat qilgan edilar: “Shak yo‘qki, men sizlarga ikkita (qimmatli) narsani tashlab ketayapman. Madomiki ul ikkisini mahkam ushlarkansiz, mendan so‘ng hargiz zalolatga ketmaysiz. Ikkovidan birinchisi keyingisidan ulug‘roqdir: (birinchisi) Allohning kitobi – osmondan yergacha cho‘zilgan arqondir va (ikkinchisi) Ahli baytim – mening avlodimdir. Ikkovi havzi Kavsarga kelguncha ayrilmagay. Demak, ikkovi borasida menga qanday xilof qilayotganingizga qaranglar!” (Termiziy 5/3786, 3788; Nasoiy 5/8148, 8464; Tabaroniy “Mo‘jam al-avsat” 3/3439, 4/3542; “Mo‘jam al-kabir” 3/2678-2683).

Imom Daylamiy esa Abdurrahmon ibn Avf (r.a.)dan rivoyat qilishicha, Rasuli Akram (s.a.v.): “Sizlarga avlodimga yaxshilik qilishni vasiyat qilaman!” degan ekanlar, Imomi Hokim bu hadisni sahih deganlar (Hokim 2/2559).

Imomi Qurtubiy rivoyat qiladilar: Payg‘ambar alayhissalom aytdilar, ya’ni 3 marotaba takrorlab aytdilar: “Uzakirikumulloh fi Ahli bayti!” ya’ni “Men Sizlarga Ahli baytim borasida Allohni eslataman!” deganlar.

Musulmonlar, sahobalar kelib “Yo Rasululloh Sizni maxzun ko‘ryapmiz, dunyo yig‘ib beraylikmi? Nima qilaylik?” deganlarida, mana shu gapni aytganlar. Ya’ni “Uzakkirukumulloh fi Ahli bayti!” ya’ni “Men Sizlarga Ahli baytim borasida Allohni eslataman!” deganlar.

Mana shunday sabablarga ko‘ra butun ummati islomiyya sayyid va sayyidzodalarni hurmat va izzat qilib kelgan. Qadrlarini yuksak bilib, benihoya ulug‘laganlar. Payg‘ambarimiz alayhissalomning chevaralari Imomi Zayn ul-Obidin hazratlari buyuk sahobiy Ibn Abbos (r.a.)ning oldilariga kirsalar, ul zot: “Marhabo, ey Habib ibn al-Habib!” deb kutib olishlari naql qilingan. Bir kuni sahobalarning ulug‘ olimlaridan biri Zayd ibn Sobit (r.a.) qaysidir janoza namozida qatnashib, yaqinida turgan xachirga chiqmoqchi bo‘lganlarida Ibn Abbos (r.a.) hazratlari uzangisini tutdilar. Zayd ibn Sobit (r.a.) “Ey, Rasulullohning amakivachchasi, qo‘ying, qo‘ying...” dedilar. Shunda Ibn Abbos (r.a.): “Ulamo va kubarolarga shundoq munosabatda bo‘lishlikka buyurilganmiz”, dedilar. Zayd ibn Sobit (r.a.) bo‘lsa, Ibn Abbos (r.a.)ning qo‘llaridan o‘pdilar va yuzlariga surtdilar-da, “Biz Payg‘ambarimiz Ahli baytiga mana shunday muomalada bo‘lishga buyurilganmiz”, dedilar.

Payg‘ambarimiz alayhissalomning Ahli baytlaridan bo‘lgan sayyidlar agar birorta noshar’iy ish qilayotgan bo‘lsalar, ularni sharafli nasablari e’tiboridan hurmat qilgan holda, ularga yaxshilik bilan tushuntiriladi, qilmishining noshar’iy ekanligi aytiladi. Amri ma’ruf va nahiy munkar qilinadi. O‘z davrining yirik ulamolaridan va nasabshunos olimlaridan bo‘lgan Imom Faxriddin Roziy o‘zining “At-Tashrih” asarida bunday deb aytgan: “Ulamolar ittifoq qilishganki, Alaviyning (ya’ni Payg‘ambar alayhissalom avlodining) sharafi gunoh va isyonni takror qilishligi bilan zoil bo‘lmaydi. Chunki, uning sharafi Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sharafidandir! Boshqa kimsalarning sharafi esa nahiy ishlarni qilishligi bilan yo‘q bo‘lib ketadi”. Payg‘ambarimiz alayhissalomning avlodlari qilmishi yoki e’tiqodi jihatidan emas, asosan, nasab shajarasi, ya’ni, Payg‘ambar alayhissalomga avlod bo‘lganligi sababidan hurmat qilinishi lozim va lobud bo‘ladi.

Imomi Hokim Abdulloh ibn Abbos (r.a.)gacha bo‘lgan sanad bilan ushbu rivoyatni keltirganlar: Payg‘ambar alayhissalom aytdilar “Ey Abdumutallib oilasi Men sizlar uchun Allohdan 3 narsani so‘radim, Sizlarni qoyim turganlaringizda sobit qilishini so‘radim, adashib yurganlaringizni to‘g‘ri yo‘lga boshlashini so‘radim, va bexabar yurganlaringizni ilmli qilib qo‘yishini so‘radim. Va sizlarda Allohdan yana 3 narsani so‘radim, Javda (Sahiy) va Nujada (Qo‘rqmas) va Ruhama (Rahmli) bo‘lishliklaringni so‘radim” dedilar. Bu Ahli baytning belgilaridir. Ya’ni Ahli baytning birinchi belgisi bu –

“Javda” – ya’ni Ahli bayt sahiy bo‘ladi.

“Nujada” – Ahli bayt qo‘rqmas, dovyurak bo‘ladi.

“Ruhama” – Ahli bayt rahmli bo‘ladi.

Kim Ahli baytdanman desa, lekin unda ushbu belgilar bo‘lmasa, u sayyidman deb da’vo qilsa, ishonmang. Chunki Ahli bayt ya’ni sayyidlar bahil, qurqoq, berahm bo‘lmaydilar!

Yana Payg‘ambarimiz alayhissalom dedilar: “Bir kishi Ka’bani atrofidagi rukn bilan Maqomi Ibrohim orasida tursa, ro‘zador bo‘sa va namoz o‘qisa, so‘ngra vafot qilib Allohga yo‘liqsa, u Muhammad alayhissalomning Ahli baytini yomon ko‘radigan odam bo‘lsa, u odam do‘zaxga kiradi” dedilar. Ya’ni namoz o‘qiydi, ro‘za tutadi, Ka’bani ziyorat qiladi, lekin Payg‘ambarimiz alayhissalomning Ahli baytini sayyidlarni yomon ko‘radi, u odam do‘zaxga kiradi, namozi ham, turgan joyi ham unga yordam bermaydi, dedilar.

Imom Buxoriy rivoyat qilgan sahih hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Eng katta yolg‘on-uydurma – kishi o‘zini otasidan boshqaga nisbat qilmog‘idir!”. Yana bir boshqa hadisi sharifda: “Bir kimsa bilib turib, otasidan boshqani (ota deb) da’vo qilsa, u kufroni ne’mat keltiribdi” deganlar. Yana bir hadisda esa: “Kimki otasidan boshqani da’vo qilsa, bas, unga jannat haromdir!”, deyilgan. Yana bir boshqa hadisda: “Unga Alloh, farishtalar va odamlarning la’nati bo‘lsin!” deb ta’kidlangan.

Shuning uchun ham qadimdan adolatli qozi-kalonlar, qozilar, naqibu naqabalar, nasab shajaralarini tasdiqlab berishda nihoyatda ehtiyotkor bo‘lishgan. Naqiblar (ya’ni shajaralarni tadqiq etuvchi nasabshunos-nazoratchilar) sayyidlikka da’vogarlarning nasablarini qadim ansob (nasab) ilmiga oid asarlar va manbalar bilan mukammal solishtirgan holda tadqiq va tahlil etgandan so‘nggina o‘z muhrlari bilan tasdiqlab berganlar. Ozginagina dalil topib, odamlarning sayyid, xo‘ja yo eshon deyishlariga uchib, o‘zlarini Payg‘ambar alayhissalomning Ahli baytidanman deydiganlarning da’volarini tasdiqlashda juda ehtiyot bo‘lganlar. Jumladan, bir kuni Abdurahmon Jomiy hazratlarining oldilariga bir kimsa kelib, o‘z shajarasini ko‘rsatibdi. “Men sharif sayyidzodaman! Mana, ko‘pgina ulug‘ va mashhur zotlar ham o‘z muhrlari bilan shajaramni tasdiqlashgan. Siz ham bu shajarani tasdiqlab berishingiz kerak”, debdi u. Abdurahmon Jomiy hazratlari qarasalar, o‘sha sayyidzodalikka da’vo qilayotgan kimsa, Allohning kalomi – Qur’oni karimni o‘qib bilish u yoqda tursin, ko‘tarib olgan o‘z shajarasidan biror harfni ham o‘qiy olmas ekan. Shunda Jomiy hazratlari: “Kel, mayli! Shajarangni tasdiqlab yozib beraman”, debdilar-da, nasabnoma-shajarasini olib, tagiga ushbu ruboiyni yozib bergan ekan:

Onroki, buvad nuri nabiy dar bashara,

Hojat nabuvad ba-tuli arzi shajara.

Onroki, natobad in nuri sara,

Shajara nadihad ba-g‘ayri la’nat samara.

Mazmuni: Basharalari (yuzlari)da Payg‘ambar alayhissalomning nurlari bo‘lgan zotlarga shajaraning uzun-kengligiga hojat bo‘lmaydi. Ushbu sara va pokiza nur butun vujudlari va a’mollaridan balqib turmas ekan, shajara la’natdan boshqa samara bermagay!.

Shuning uchun Payg‘ambar alayhissalomning Ahli baytlariga mansub kimsalar o‘zlarini doim shunga loyiq va munosib ekanliklarini tasdiqlab, sharofatlik iymon va islom yo‘lida, e’tiqodu amalda, zuhdu taqvoda va jami yaxshiligu ibodatlarda boshqalarga ibrat, o‘rnak va namuna bo‘lishlari lozim bo‘ladi.

Hanafiy mazhabining mo‘tabar kitoblaridan biri bo‘lgan “Radd ul-Muhtor” sohibi o‘zining Payg‘ambarimiz alayhissalom avlodlari to‘g‘risida yozgan risolalarida qiyomatda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamga avlod bo‘lish sharafi foyda beradimi yoki yo‘qmi, degan savolga javob berib, shaksiz bu narsa foyda beradi. Uning foydasi, Payg‘ambarimiz alayhissalomning shafoatlari eng avvalo ularga bo‘lishi bilan izohlanadi, deganlar. Imom Tabaroniy va Doraqutniy hamda Daylamiylar rivoyat qilgan mana bu hadisi sharifni keltirganlar: “Qiyomat kunida eng avval shafoat qiladiganim Ahli baytimdir, so‘ng unga yaqinlar, so‘ng unga yaqinlar. So‘ngra, ansorlar. So‘ng, menga iymon keltirib, tobe’ bo‘lgan Yaman ahli, so‘ng boshqa arablar. Ana undan so‘ng ajamlardir”, deganlar (Ibn Obidiyn. “al-Ilm az-zohir fiy naf’in nasabit tohir” 2-8 b).

Shunga binoan Ibn Obidiyn hazratlari yana Imom Ahmad, Imom Hokim va Imom Bayhaqiylardan Abu Said al-Xudriy rivoyat qilgan sahih hadisni keltiradilar: “Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bir kuni minbarga chiqib bunday dedilar: “Ba’zi odamlar Rasululloh alayhissalomning marhamati o‘z qavmiga qiyomat kuni foyda bermaydi, deb yurishibdi. Yo‘q, undoq emas! Allohga qasamki, mening marhamatim dunyou oxiratda yetguvchidir. Ey odamlar, albatta men sizlarga Hovuz (Kavsar)da oldin borib turguvchiman”.

Yana Ibn Obidiynning aytishiga qaraganda, Kahf surasida kelgan Muso va Xizr alayhimussalomlar qissasida Xizr (a.s.) bir qishloqdagi yiqilay deb turgan devorni tiklab qo‘yadilar (Kahf, 77-oyat), va keyinchalik buning ta’vili, ma’nosini bunday tushuntiradilar: “Endi devor esa, shu shahardagi ikki yetim bolaniki bo‘lib, uning ostida ular uchun bir xazina bor edi. Ularning otasi solih kishi edi. Bas, Rabbing ular voyaga yetib, Rabbingning rahmati bo‘lmish xazinalarini chiqarib olishlarini iroda qildi...” (Kahf, 82-oyat) (“Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri” 302-b). Mana shu yerda yetim bolalarning o‘z tuqqan otasi emas, balki yettinchi otasi solih bo‘lganligi ta’kidlanadi (Ibn Obidiyn. “al-Ilm az-zohir fiy naf’in nasabit tohir”, “Rasoyili Ibn Obidiyn” majmuasi, 2-b). Bu narsa boshqa mo‘tamad tafsir kitoblarida ham zikr etilgan (Abulbarakot an-Nasafiy. “Tafsir an-Nasafiy”. 3-juz’i. No‘mon Muhammad Toshkandiy nashri, 1988. 22-bet; Husayn Voiz Koshifiy. “Tafsiri Husayniy”. –Bo‘mbay: “Haydariy” matbaasi, 1297. 486-bet.)

(davomi keyingi qismda)