Султон Саййид Бурҳониддин Қилич ҳазратлари ва у зотнинг машҳур авлоди Ҳазрати Саййид Аҳмад Махдуми Аъзам Косоний Даҳбедийнинг насабномаси ҳақида қадимий манбалар сўзлаганда

Ҳазрати Саййид Аҳмад Махдуми Аъзам Косоний Даҳбедий (1461-1542)нинг машҳур авлодла­ри ва аждодлари насаби ва фаолиятига асрлар даво­мида муаррихларнинг қизиқиши жуда кучли бўлган. Негаки, биринчидан, ҳасаб жиҳатидан бу табақадан кучли олимлар, пиру муршидлар ва ҳукмдорлар ети­шиб чиққан бўлиб, юртнинг ижтимоий, сиёсий ва илмий муҳитига катта таъсирлар кўрсатганликлари учун ҳам муаллифлар назари марказида туришган бўлишса, насаб жиҳатидан эса Пайғамбар авлодла­рининг самаралиси (самараи шажараи тайиба), саййидлар саййиди (сайид ус-содот), тамоман, икки то­мондан саййид (сайид ут-тамом), саййидлар қаймоғи (зубдат ус-содот) аталишлари бежиз бўлмаган. Чун­ки, қадимдан қайси саййидлар табақаси 12 Имомлар­нинг аксариятига бориб етишса, ўша авлод асосий саййидлар табақаси ҳисобланган.

Махдуми Аъзамийлар эса 7 чи Имом Мусо Козимнинг тўнғич, меросхўр ўғли Имом Али Ризо­нинг Саййид Абу Толиб Муҳаммад Али Аршад ал-Ҳасан исмли ўғлининг авлоди ҳисобланади. Имом Али Ризо эса 12 Имомлар ичида Ҳазрати Имом Али (р.а.) ва Ҳазрати Имом Ҳусайн(р.а.)лар қаторидаги буюк Имом ҳисобланган. Чунки, бу зот тириклик вақтида Аббосийлар халифалигида ислом ола­ми тахт вориси деб эълон қилинган. Шунинг учун Махдуми Аъзамнинг бобокалони Султон Саййид Бурҳониддин Қилични юртимизда саййидларнинг асосий бўғинлардан ҳисоблашади. Баъзи табақалар ҳам шажаралари бўлмасада, ул зотни ўзларига бобо­калон ҳисоблашади.

Шажара-насабномалар борасида бошқа авлод­ларга нисбатан Махдуми Аъзамийлар тўғрисида жуда кўп насабнома ҳужжатлари ёзиб қолдирилган бўлиб, улар қадимий китобларда, шажара-насаб­номаларда, мадраса ва хонақоҳлар пештоқларида, қадимий қабртошларда у ёки бу тарзда қайд эти­либ, муҳрланиб қолган. Масалан, Самарқанддаги Шердор мадрасаси деворида, Хожа Исҳоқи Вали ва Хожа Авлиё хонақоҳларида, Даҳбеддаги хонақоҳ, Хитойнинг Қашқар шаҳридаги Офоқхожа мадра­са хонақоҳлари деворларида, Афғонистон, Тожи­кистон, Қозоғистон каби юртларидаги обидаларда насабномалари ёзилган бўлиб, олдинги йилларда ёзилган китобларимизда ушбулар ҳақида айтган эдик.

Юқоридагилардан ташқари, Даҳбедий хожалар насаблари ўнлаб тарихий, маноқиб ва мақомот ус­лубидаги қулёзма китобларда келтирилган. Шу­нингдек, бу авлод вакилларининг кўпчилигида ота-боболаридан мерос қолган насабномалар ме­рос қолган бўлиб, булар ҳақида чет эл олимлари, жумладан Туркия, Япония, Корея, Германия, Хитой, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон, Россия, Бело­русия, Қазоғистон, Тожикистон, Қирғизистон каби юртлар олимлари китобу мақолалар ёзишган, шунингдек, Покистон, Сау­дия Арабистони, Миср каби юртларнинг шу соҳада иш олиб бораётган манбашунослик илмий Марказ­лари ва Нақобат ташкилотлари ҳам мазкур соҳада иш олиб боришмоқда ва ушбу сатрлар муаллифи билан ҳозирга қадар ил­мий мулоқотлар қилиб туришади. Махдуми Аъзам ва машҳур авлодларига тегиш­ли насабномалар шу авлод вакилларининг шахсий архивларидан ташқари, китоб хазиналари­да, шахсий кутубхоналарда сақланиб келинмоқда.

Султон Бурҳониддин ким эди? Кўп манбаларда Шайх Бурҳониддин Қилич деб номланган бу зот­нинг отаси Саййид Камолиддин Мадинаи Муаввара шаҳрининг шарифларидан бўлиб, жолибий манба бўлмиш Хожа Абулбақонинг “Жомеъул-мақомот” китобида келтирилишича, ногаҳон зоҳидлик та­лабида у ерлардан чиқиб Ўрта Осиёга, Фарғона ви­лоятига келиб қолган. Аслида, ҳаққоний талқин қилинганда эса Сайид Камолиддин ва у каби аш­рафзодаларнинг Ўрта Осиёга келиб қолишлари за­мирида бошқа сабаб ётади. Бу каби имомзодалар ўз замонасида халқ орасида жуда катта мавқеъга эга бўлсалар-да, ҳам диний ва ҳам дунёвий ҳокимиятга асосий даъвогарликлари учун ҳукмдорлар томонидан таъқиб остига олинган­лар. Айниқса, уммавийлар (661-750 йиллар), қисман аббосийлар (750-1258) даврларида имомзодаларни оммавий қирғин ва қувғин қилганлар. Қўшни мам­лакатларнинг, жумладан, юртимиз Мовароуннаҳр ҳукмдорлари уларни ўз паноҳига олишган.

XIII асрда Мадина шаҳридан Саййид Камолиддин (Махдуми Аъзамнинг бобокалони) ҳам Фарғонага келган ва Фарғона подшоси Султон Илик Мозий­нинг ёлғиз қизига уйланиб, кейинчалик ҳаж зиёра­тига борганида Мадинада вафот этган. Султон Бурҳониддин Қилич мазкур Сайид Камолиддиннинг ёлғиз ўғли бўлган. Ўрта Осиёдаги “Махдуми Аъза­мийлар”, “Махдуми Хоразмийлар”, “Қашқарий-Ёркандий” каби бир неча авлодлар Султон Бурҳониддин Қилични ўзларининг Ўрта Осиёда туғилган илк оталари деб билишади. Султон Бурҳониддин Қилич авлоди ҳақида Ҳиндистон подшоҳи Бобур мирзо ўзининг “Бобурнома” асарида қуйидагиларни ёзган: “Бу табақа муқтадо ва шайхулислом ва қози бўлиб келгандурлар”. Машҳур “Қандия” китобида ҳам бу зот ҳақида: “Сайид Бурҳониддин Қилич - Имом Абу Абдулло (Имом Ҳусайн)нинг наслидандур ва Даҳбед хожалари ул зотнинг ав­лодидур”, деб ёзилган.

"Саййид Бурҳониддин "Қилич Ота" мақбараси (Қизил-ўрда, Қозоғистон)

Султон Саййид Бурҳониддин Қилич ва унинг авлодлари насабномаси ҳақидаги қадимий манбаларни келтириб ўтсак:

Қадимий Фарғона водийси подшоҳи Султон Саййид Бурҳониддини Қиличларнинг насабу ҳасаблари тўғрисида кўплаб китоблар ва ансобий (насаб) манбаларда келтирилган. Махдуми Аъзам тўғрисида олдин ёзилган кўплаб китобларимда ушбу манбалар тўғрисида ҳам кенг маълумот берганман. Уларда, бу табақа тўғрисида илм аҳлига маълум ва номаълум барча манбалардар иқтибослар келтириб, ушбу зотларнинг насаби 8-чи Имом Али Ризо(р.а.)га бориб етишлари тўғрисида насабномалар келтирган эди. Яъни, Ҳазрати Имом Али Ризонинг иккинчи ўғли имомзода Ҳасан Толиб (Абу Толиб)нинг авлодидан эканлиги ёзилган. Ушбу охирги шахс баъзи манбаларда Толиб ибн Имом Али Ризо, яна Абу Толиб Ҳужжатуллоҳ ибн Имом Али Ризо, яна Абу Толиб Муҳаммад Али Аршад ибн Имом Али Ризо, яна бошқа манбада Саййид Ҳасан Толиб, Саййид Толиб ибн Саййид Ҳасан ибн Имом Али Ризо деб ҳам келтирилган. Манбаларда исм ва куняси (лақаби) ўрин алмашиб келган. Аслида исм ва кунялари билан тўлиқ ҳолатда – Саййид Абу Толиб Муҳаммад Али Аршад ал-Ҳасан ибн Имом Али Ризо бўлган. Покистон, Ҳиндистон, Эрон ва Афғонистонда чоп этилган ансобнома туркумидаги илмий асарлар ва журналларда ҳам Саййид Ҳасан Толиб (Абу Толиб) каби исмлар билан келтирилган Араб, Ажам юртлари манбашунослик марказларида, айниқса Эрон илмий тадқиқот марказларида иш олиб боришаётган тарихчи-ансобшунослар асосий имомлардан бири Имом Али Ризонинг тўрт ўғли мавжуд бўлганлигига фикрлари бирдир. Баъзи ансобшунослар 8-чи Имомнинг фақат бир ўғлидан авлодлар тарқалган дейишса, аксар ансобшунос ва манбашунос олимлар Имомнинг бошқа фарзандидан ҳам авлодлар боқий қолганлигини таъкидлаб келишган ва буни мавжуд қадимий манбалар исботлаб турибди.

Султон Саййид Бурҳониддин Қилич тўғрисида асосан икки қадимий манбалар мавжуд:

1. Энг қадимийси бу 800 йил илгари Имом ан-Насафий томонидан ёзилган “Қандия” (Ал-Қанд фи таърихи Самарқанд) китоби; 2) XVI аср бошида ёзилган “Жомеул-мақомоти Махдуми Аъ­зам” қадимий асарларидир. Яна бу манбалардан ташқари яна Зафар­нома, Самария, Торихи Муқимхоний, Шарафно­маи шоҳий (Абдуллонома), Жодатул-ошиқин, Туҳфатуз-зоирин, Равойиҳул-қудс, Сафинатул-авлиё, Рисолаи торихи Даҳбедия, Таърихи Маҳмуд Чарос, Таърихи Ҳумулий, Зубдатул-ҳақоиқ, Кашкули Салимий, Тазкираи Мутрибий каби туркум қадимий асарлар ҳам мавжудким, уларда Сул­тон Саййид Бурҳониддин Қилич авлодлари ва уларнинг насабномаси тўғрисида қимматли маълумотлар келтирилган. Ушбу қадимий манбаларда ушбу зотларнинг насабномаси тўғрисида қуйидагилар ёзилган: “Бобби аввал дар зикри насаби сувари (зоҳири, беруни) ва нисбати маънавии он Ҳазрат (Махдуми Аъзам) қаддасу сирраҳу ба Ҳазрати Пайғамбар(сав); Бидон, ки Ҳазрати Махдуми Аъзам фарзанди Мавлоно Саййид Жалолиддин Косонйанд ва эшон фарзанди Саййид Жамолиддин, эшон фар­занди Сайид Бурҳониддин хожам, эшон фарзанди Мир Девона, эшон фарзанди Саййид Бурҳониддини Қилич, эшон фарзанди бевоситаи Саййид Камолид­дин Мадиний бин Саййид Жалолиддин бин Шоҳ Ҳусайн бин Шоҳ Ҳасан бин Саййид Муҳаммад бин Саййид Аҳмад бин Саййид Абдулло ал-Афзал бин Саййид Абдулло ал-Акмал Аъраж бин Саййид Абу Толиб Ҳужжатуллоҳ Муҳаммад Али Аршад ал-Ҳасан бин Имом Али Мусо Ризо бин Имом Мусо Козим бин Имом Жаъфари Содиқ бин Имом Муҳаммад Боқир бин Имом Али Зайнулобидин бин Имом Ҳусайн бин Имом Али бин Абу Толиб (ризвоноллоҳу таоло алайҳим ажмаъин). Ҳазрати Саййид Камолиддин сокини Мадинаи мунаввараи расулуллоҳ(с) буданд, ки баногоҳ ба жазаба расида, дарди талаб дар эшон пайдо шуда, ба талаби аҳлулло, ки табибони дарданд, баромада дар чустучў буданд, ки гузориши эшон ба вилоя­ти Фарғона меафтад; дар канори шаҳри Ўзганд, ки аз музофоти пойтахти вилояти Фаргона аст, соате истироҳат мекунанд...”. Таржимаси: Биринчи боб, Махдуми Аъзамнинг зоҳирий насабининг Ҳазрати Пайғамбар(с)га бориб етиши­нинг зикри ҳақида. Билгилким, Ҳазрати Махдуми Аъзам Даҳбедий (яъни, Мавлоно Аҳмад – Хожаги Косоний) ибн Мавлоно Саййид Жалолиддин Косоний ибн Саййид Жамолиддин ибн Сайид Бурҳониддин Хожам ибн Саййид Амир Мажнун (Мир Девона) ибн Саййид Бурҳониддин Қилич ибн Саййид Камолиддин Ма­диний ибн Саййид Жалолиддин ибн Шоҳ Ҳусайн ибн Шоҳ Ҳасан ибн Саййид Муҳаммад ибн Саййид Аҳмад ибн Саййид Абдуллоҳ ал-Афзал ибн Саййид Абдуллоҳ ал-Акмал Аъ­раж ибн Саййид Абу Толиб Ҳужжатуллоҳ Муҳаммад Али Аршад ал-Ҳасан ибн Имом Али Мусо ар-Ризо ибн Имом Мусо ал-Козим ибн Имом Жаъфар ас-Содиқ ибн Имом Муҳаммад ал-Боқир ибн Имом Али Зайнуло­бидин ибн Имом Ҳусайн ибн Имом Али ибн Абу Толиб (ризвоноллоҳу таоло алайҳим ажмаъин). Ҳазрати Саййид Камолиддин, Расуллуллоҳ (сав)нинг шаҳарлари бўлмиш Мадинаи мунавварада яшардилар. Ногаҳон суфийлик жазабасига тушиб Аллоҳнинг ав­лиёлари аҳли орасидан пир ахтариш дарди ул зотда пайдо бўлади ва шу дардга даво изловчи табиб-муршидларни излашга тушадилар...”.

Ҳазрати Саййид Бурҳониддин Қиличнинг ота-онала­ри Ҳазрати Пайғамбар (сав) авлодига мансуб оилалардан бўлиб, уларнинг насабномалари кўплаб эски китобларда, ҳужжатларда, қабр тошларда ва тарихий обидаларнинг пештоқларида кошиний қилиб ёзилгандир. Шуни ҳам алоҳида таъкид­лаш жоиздурким, насабнома ва шажара масаласи­га тўхталадиган бўлсак, Ўрта Осиёда шажаралари манбаларда энг кўп қайд этилган ва ёзилган табақа – Саййид Бурҳониддин Қилич авлодидан бўлмиш Махдуми Аъзамийлар табақасидир. Жумладан, “Жомеъул-мақомот”, “Равойиҳул-қудс”, “Туҳфат уз-зоъирин”, “Тазкираи азизон”, “Ҳидоятнома”, “Девони ҳақоиқ ва маъорифи Хилоли-Афғонистоний”, “Маноқиби Ҳазрати Мусохон”, “Матлабал-толибин”, “Рисолаи торихи Даҳбедия” каби жуда кўплаб ки­тобларда Саййид Бурҳониддин Қилич авлодларининг та­рихи ҳамда уларнинг Пайғамбар(с)гача етадиган шажаралари тўлиқ келтирилган. “Қандия”, “Маш­раб девони”, Бартольднинг устози рус профессори Н.Веселовскийнинг “Дагбит” каби китобида ҳам уларнинг шажаралари баён қилинган. Нодир манба ҳисобланган “Равойиҳул-қудс” (му­аллифи Мақсуд ибн Носириддин Бухорий) қўлёзма китобининг “Махдуми Аъзам Даҳбедий” бобида (18,78-82) янада аниқроқ ёзилган: “Номи мубо­раки эшон Саййид Аҳмади Косонист ва ба Мавло­но Хожаги Махдуми Аъзами Даҳбеди иштиҳори доранд ва нисбати шарифи нафиси эшон ба Ҳазрати Шайх Бурҳониддин Қилич қадасаллоҳу сира мерасад ва гавҳари насли асили эшон аз са­дафи касирул-шарафи шаҳиди Дашти Карбало - Абу Абдулло Имом Ҳусайн розиоллоҳу анҳу маёбад ва мепайванд...”. Таржимаси: “Ул зотнинг муборак номлари Саййид Аҳмад Ко­соний бўлиб, Мавлоно Хожаги Махдуми Аъзам исми ила машҳурдирлар ва Ҳазратнинг нафису шарафли нисбатлари Шайх Бурҳониддин Қиличга бориб, ул зотнинг асил насаб гавҳари эса Карбало Даштининг шаҳиди Абу Абдулло Имом Ҳусайн (яъни, Пайғамбар набиралари Имом Ҳусайн) розиоллоҳнинг шарафли садафига етади”.

"Саййид Аҳмад Махдуми Аъзам" зиёратгоҳи, Косон ш.

Қадимий манбалар ҳисобланган “Жомеъул-мақомот” (XVI-аср боши) муаллифи Хожа Абулбақо ва “Туҳфатул-зоъирин” (муаллифи Бухоро шаҳзодаси Носириддин ал-Ҳанафи ал-Ҳусайни ал-Бухорий) китобларининг Ҳазрати Махдуми Аъзамга аталган бобида ва бошқа кўплаб асарлар ва қўлёзма манбаларда қуйидаги насабнома келтирилган:

“Ҳазрати Саййид Аҳмад – Махдуми Аъзам

бин Саййид Жалолиддин

бин Саййид Жамолиддин

бин Саййид Бурҳониддин Хожам

бин Саййид Амир Мажнун (Мир Девона)

бин Саййид Бурҳониддини Қилич

бин Саййид Камолиддини Маданий

бин Саййид Жалолиддин

бин Саййид Шоҳ Ҳусайн

бин Саййид Шоҳ Ҳасан

бин Саййид Муҳаммад

бин Саййид Аҳмад

бин Саййид Абдулло ал-Афзал

бин Саййид Абдуллои Акмал (Аъраж)

бин Саййид Абу Толиб ҳужжатуллоҳ тўлиқ исми Муҳаммад Али Аршад ал-Ҳасан

бин Ҳазрати Имом Али Мусо ар-Ризо

бин Ҳазрати Имом Мусо Козим

бин Ҳазрати Жаъфари Содиқ

бин Ҳазрати Имом Муҳаммад Боқир

бин Ҳазрати Имом Зайнул-Обидин

бин Ҳазрати Имом Ҳусайн(р)

бин Ҳазрати Имом Али(р) ва Фотимаи Заҳро(р)

бинти Ҳазрати Муҳаммад Мустафо(с).

Тарихий обидаларда (мадрасаларда), қабртошларда ҳамда эски қўлёзма ва тошбосма китобларда ҳам Махдуми Аъзамийларнинг айнан юқоридаги насабномалари келтирилган.

Ўз даврларда Фарғона давлатининг маркази Ўзганд шаҳри бўлиб, унга Султон Илик Мозий подшоҳлик қилар эди. Султон Илик Мозий невараси Саййид Бурҳониддин Қилич тўққиз ёшга етгунга қадар унинг тарбияти билан махсус ажратилган муаллимлар шуғулланишади. Сўнг ёш Бурҳониддин саройга келтирилиб, унинг тарбияси билан бобоси машғул бўлади. Тасаввуф тарихида тариқатга изчил раҳномалик қилган етти султоннинг бири ҳисобланган Султон Илики Мозий ўз набираси Саййид Бурҳониддин Қиличга тариқат сулукларидан дарс бера бошлайди. Кўп ўтмай Сул­тон Илики Мозий вафот этиб, васияти бўйича (ўз ўғли бўлмаганлиги учун) қизининг ўғли Саййид Бурҳониддин Қилични Фарғона тахтига ўтқазишади. Манбаларнинг шаҳодат беришларича, Султон Саййид Бурҳониддин Қилич подшоҳ бўлиб турган вақтидаёқ дав­латни бошқаришда тасаввуф тариқатига суянган ҳолда иш кўрган ва халқни ҳидоятга бошқарган. Қадимий манбаларда келтирилишича, ул зот муслимларга ниҳоятда шафқатли, “Худонинг неъ­матларидан баҳраманд бўлиб, ношукурлик қилган жоҳилларга нисбатан эса қаҳрли бўлган” экан. Амир Темур ўз даврида Самарқанд Тепақўрғонидаги Аркда (ҳозирги “Кўксарой” меҳмонхонаси ёнида) Нуриддин Басирга атаб мақбара қурдирган ва шу билан бирга Саййид Бурҳониддин Қилич мақбарасини ҳам қайта қурдирган. Амир Темур тарихи ҳақидаги асосий манба ҳисобланган Шарафиддин Али Яздийнинг “Зарафнома” асарида келтирилишича, сафарда юрган Амир Те­мурнинг тушига Шайх Бурҳониддин Қилич киради. Тушида Амир Темур ул зотнинг истиқболига шоши­либ, Самарқандда касал ётган ўғли Жаҳонгир Мир­зонинг саломатлигини Худои таолодан тилашни ул зотдан илтижо қилади. Шайх ўшанда бундай деган: “Бу иш Худога аён, Худо билан бўл!” Уйқусидан чўчиб уйғонган Амир Темур зудлик билан Самарқанддан хабар келтириш учун чопар йўллайди. Кейин маъ­лум бўладики, Жаҳонгир Мирзо вафот этган экан. Шу каби баъзи асарлардаги аҳамиятли воқеалар тафси­лоти Ҳазрати Бурҳониддин Қиличнинг тушларга кириб башорат қилишлари билан баён этилади.

Султон Бурҳониддин Қиличнинг энг машҳур ва улуғ авлодининг номи Саййид Аҳмад Махдуми Аъзамдир. Саййид Аҳмад Махдуми Аъзамнинг отасини исми Саййид Жалолиддин ибн Саййид Жамолиддин Косоний бўлиб, унинг қабри Косонда жойлашган.

Махдуми Аъзамнинг отаси Саййид Жалолиддин ибн Саййид Жамолиддин қабри, Косон ш.

Ҳазрати Махдуми Аъзам 1461 йилда Фарғона вилояти Ко­сон шаҳрида Саййид Жалолиддин ибн Саййид Жамо­лиддин Косоний хонадонига туғилиб, 1542 йилда Самарқанднинг Даҳбед мавзеида вафот этади.

Оз фурсатда такомилга етиб тасаввуф асрорла­ридан воқиф бўлган Саййид Аҳмад - Махдуми Аъзам ҳақида манбаларда шудай ёзилган: “Саййид Аҳмади Косоний чандон муқтадои олам бўлиб етишадики, тамоми Мовароуннаҳр ва Туркистон замини унинг остонасида бошларини иродатга эгар эдилар”. Мавлоно Муҳаммад Қози Тошкентдалиги вақтида ёш Саййид Аҳмади Косоний бориб ул зотга иродат келтириб шогирд тушади. Шунинг учун ҳам, бу каби улуғ алломалар тарбияларини кўрган Саййид Аҳмадхожа баркамоллик даражасига етиб, тариқий “Махдуми Аъзам” шарафли номига эришади. Та­саввуф ва фиқҳшунослик илмлари бобида ул зот­дан олдин “Аъзам” (яъни улуғ) шарафли унвонини фақатгина Имом Аъзам ва Ғавсул-Аъзам каби ал­ломаларгина олишган эдилар. Нақшбандия тариқатининг буюк назариётчи пиру муршиди, ислом оламида Имом Аъзам, Ғавсул Аъзамлардан кейин тасаввуфда “Махдуми Аъзам” (яъни, Буюк Ҳазрат) шарафли унвонига сазовор бўлган муршиддир. Махдуми Аъзам Нақшбандия тариқати назарияси борасида 30 дан зиёд асарлар ёзган ва улар бизгача етиб келган. Унинг асарла­ри жумласига: “Танбиятус-салотин” (Султону подшоҳларга панд-насиҳат), “Рисолаи Бобурия” (Ҳиндистон подшоҳи Бобурмирзо илтимосига кўра ёзил­ган рисола), “Шарҳи абиёти Убайди” (Шайбоний подшоҳ Убайдуллохон ғазалларига шарҳ), “Рисолаи Биттихия” (Қовун ҳақида рисола) каби туркум рисо­лалардан иборатдир. Ҳазрати Махдуми Аъзамнинг ёзган асарлари ду­нёнинг барча қўлёзма хазиналарида мавжуддир. Ҳозирги даврда дунёнинг турли мамлакатларида, жумладан Америка, Европа ва ислом мамлакат­ларида Махдуми Аъзам асарлари ўрганилмоқда, унинг номида кафедралар очилиб фаолияти тадқиқ этилмоқда. Ҳазрати Махдуми Аъзам, манбаларга қараганда 1542 йилда Даҳбедда вафот этиб, хонақоҳга ўзлари севган дарахт ёнига дафн этилганлар.

Саййид Аҳмад Махдуми Аъзам Косоний Даҳбедий мақбараси, Даҳбед (Самарқанд)

Камина (Комилхон Каттаев) 70 га яқин китоб ёзган бўлиб, уларнинг аксарияти Махдуми Аъзам Даҳбедий, Хожа Аҳмади Яссавий, Хожа Аҳрори Вали, Саййид Ота, Махдуми Хоразмий, Мираконий, Шоҳ Неъматуллоҳи Вали, Шайх Худойдоди Вали, Бурҳониддин Соғаржий каби ўнлаб авлодларнинг шажара-насабларини тиклашга бағишлангандир. Шажараларни тузишда фақатгина қадимий қўлёзма манбалардан фойдаланиш тақазо этилади. Бу ишларда энг қадимийроқ манбаларга мурожаат этиш талаб этилади! Ўзбошимчалик ярамайди! Бу ишда билими бор олимлар билан, юртимизда расмий фаолият олиб бораётган “Туркистон Саййидлари ва Эшонлари” халқаро ташкилотининг ижозали ансобшунос ва манбашунослари билан мунтазам маслаҳатлашиш талаб этилади!

Ҳазрати Саййид Аҳмад Махдуми Аъзам Косоний Даҳбедийнинг асосий -“шажараи самарали” авлодлари ул зот дафн этилган Самарқанднинг Даҳбед мавзеида яшашган ва атрофу акнофга тарқалишган, махдуми аъзамий саййидларнинг машҳур вакилларидан кўплаб нақиблар ҳам етишиб чиққан. Махдуми Аъзам ҳазратлари ўз қўллари билан ёзган қадимий китоблар бизда сақланади. Асосий шажаралар ва муҳрлар ҳам биздадир. Биз ҳеч қачон бировдан кўчирмаганмиз ва фақатгина қадимий китоблар ва ҳужжатлардан истифода этганмиз! Агар шу масалада шошма-шошарлик қилмай юртимиздаги қадимий манбаларга мурожаат этганларида, бизлардан маслаҳат сўраганларида, илмий ҳамкорлик қилганларида, ёзишмаларимиз ва тадқиқотларимизни фойдаланиш учун кўчиришга рухсат берар эдик. Бу ўзбошимча ҳаракатлари билан улар Маҳдуми Аъзамийларнинг асрлардан буён ҳукмдорлар, қозикалонлар, шайхулисломлар ва нақиблари томонидан тасдиқланиб келинган қадимий насабномасини қўпол равишда бузишаётганликларини билармиканлар?! Бу шахслар қадимий шажарани катта хатолар билан бузишгани етишмагандек, бобокалонларимнинг Насабномаларини бошқа аждодларга улаб олиб, эътироф этилмаган қандайдир бир марказдан шаҳодатнома ҳам ясатиб олишганлар. Гўёки, уларни таъкидларича, бу қилган ишларини юртимиздаги баъзи олимлар маъқуллашган эмиш?! Бу уйдурма ва бўлмаган гапдир! Уларнинг бу қинғир ишларини Махдуми Аъзамийлар тарихини яхши билган бирон олим маъқулламаслиги аниқ! Бу кимсалар бу ишлари билан Махдуми аъзамий авлодларига иснод келтиришмаса яхши эди?!.

Хулоса ўзингиздан ҳурматли маҳдуми аъзамий саййидлар вакиллари! Вассаламу алайкум!